แต่งกายไว้ทุกข์ ตามธรรมเนียมไทยที่ถูกต้อง ต้องแต่งอย่างไร?

หลายคนอาจคุ้นเคยกับการแต่งตัวไปงานศพโดยสวมสีดำ แต่รู้กันไหมคะว่าจริง ๆ แล้ว ธรรมเนียมการแต่งกายไว้ทุกข์ตามแบบไทย มีรายละเอียดมากกว่าที่เราคิด บทความนี้เราจะพาไปทำความเข้าใจถึงหลักการและข้อปฏิบัติที่ถูกต้องตามแบบแผนประเพณีที่สืบทอดกันมา เพื่อให้ทุกคน แต่งกายไว้ทุกข์ ได้อย่างเหมาะสมค่ะ

แต่งกายไว้ทุกข์ คือ การแต่งตัวด้วยเสื้อผ้าที่มีโทนสีเรียบและสุภาพ เพื่อแสดงออกถึงการไว้อาลัย แสดงความเศร้าเสียใจ และให้เกียรติแก่ผู้ที่ล่วงลับไปแล้ว รวมถึงเป็นการแสดงความเคารพต่อครอบครัวของผู้เสียชีวิตด้วย ซึ่งตาม ประเพณีไทย และหลายวัฒนธรรมทั่วโลกก็มีธรรมเนียมที่ใกล้เคียงกันค่ะ

โดยทั่วไปในวัฒนธรรมไทย สีที่ใช้ในการแต่งกายไว้ทุกข์หลัก ๆ คือ สีดำ ซึ่งเป็นสีที่แสดงถึงความโศกเศร้าอย่างเป็นสากล นอกจากนี้ยังสามารถใช้ สีขาว ได้เช่นกันค่ะ

หลายคนอาจจะสงสัย แต่งกายไว้ทุกข์แบบสุภาพ ควรแต่งกายอย่างไร? วิธีแต่งกายไว้ทุกข์ ในวัฒนธรรมไทยคือ สุภาพ เรียบร้อย และไม่ฉูดฉาด แม้ในยุคปัจจุบันการสวมใส่เสื้อผ้าสีดำจะกลายเป็นสากลนิยม แต่ธรรมเนียมไทยก็มีความยืดหยุ่นและมีข้อปฏิบัติที่หลากหลายขึ้นอยู่กับสถานการณ์

การแต่งกายที่เหมาะสมแสดงให้เห็นถึงความใส่ใจและความเข้าใจในธรรมเนียมปฏิบัติ โดยหลักการแต่งกายไว้ทุกข์คือ เลือกสีที่สุภาพ ใส่ชุดที่เรียบร้อย และคำนึงถึงเหมาะสม ซึ่งมีรายละเอียดดังนี้ค่ะ

• เลือกสีที่สุภาพ การเลือกสีเสื้อผ้าเป็นสิ่งแรกที่ต้องคำนึงถึงในการไว้ทุกข์ สีดำ เป็นสีที่นิยมที่สุดและเป็นสากลทั่วโลกที่สื่อถึงความเศร้าโศกได้อย่างชัดเจน อย่างไรก็ตาม ไม่ได้หมายความว่าจะต้องใช้เพียงสีดำเท่านั้น สีเทา น้ำเงินเข้ม หรือสีขาว ก็เป็นสีที่ยอมรับได้ในวัฒนธรรมไทยและเป็นทางเลือกที่ดีเมื่อไม่มีเสื้อผ้าสีดำ
• ใส่ชุดที่เรียบร้อย การแต่งกายควรแสดงถึงความสำรวมและให้เกียรติสถานที่และพิธีการนั้น ๆ หลีกเลี่ยงเสื้อผ้าที่ไม่เหมาะสม เช่น เสื้อผ้าที่มีลายฉูดฉาด สีสันสดใส หรือมีข้อความที่ไม่เหมาะสม ควรเลือกเสื้อที่มีแขน ไม่รัดรูป และกระโปรงหรือกางเกงที่ยาวคลุมเข่า รองเท้าควรเป็นแบบหุ้มส้นที่ดูสุภาพ
• คำนึงถึงความเหมาะสม ในบางสถานการณ์เราไม่สามารถแต่งตัวสีดำได้ เช่น ในสภาพอากาศที่ร้อนมาก หรือต้องสวมใส่เครื่องแบบทำงาน สามารถติดสัญลักษณ์ไว้ทุกข์แทนได้ค่ะ เช่น ริบบิ้นสีดำ หรือ ปลอกแขนสีดำ เป็นวิธีที่สะดวกที่สุดค่ะ

ภาพจาก Capheny 

• ชุดดำ การสวมใส่เสื้อผ้าสีดำสุภาพทั้งชุดถือเป็นวิธีที่นิยมที่สุดในปัจจุบัน เนื่องจากเป็นสากลและแสดงถึงความเคารพอย่างชัดเจน
• สีสุภาพอื่น ๆ หากไม่มีชุดดำ สามารถเลือกสวมเสื้อผ้าสีอื่นที่สุภาพได้ เช่น สีขาว สีเทา หรือสีน้ำตาลหม่น ได้เช่นกันค่ะ
• ติดสัญลักษณ์การไว้ทุกข์ สำหรับผู้ที่ไม่สามารถหาชุดดำได้ หรือต้องการแสดงการไว้ทุกข์เพิ่มเติม สามารถใช้ ปลอกแขนสีดำ หรือ ริบบิ้นสีดำ ติดไว้ที่แขนเสื้อด้านซ้ายหรือบริเวณหน้าอกเพื่อเป็นสัญลักษณ์

• ชุดปกติขาวไว้ทุกข์ สวมชุดปกติขาวไว้ทุกข์เพื่อแสดงความอาลัยอย่างเป็นทางการ โดยเฉพาะในกรณีที่ผู้ตายเป็นผู้ที่มีตำแหน่งหรือเป็นผู้บังคับบัญชา หรือสวมในช่วงเวลาที่รัฐบาลหรือหน่วยงานประกาศให้ไว้ทุกข์
• เครื่องแบบปกติของหน่วยงาน ข้าราชการและเจ้าหน้าที่สามารถสวมใส่เครื่องแบบปกติของหน่วยงานได้ (เช่น ชุดสีกากี หรือชุดขาวปกติ)
• ติดปลอกแขนสีดำ หรือ กลัดริบบิ้นสีดำ บริเวณแขนเสื้อด้านซ้าย เพื่อแสดงถึงการไว้ทุกข์

• แต่งกายตาม ระเบียบของสถานศึกษา ที่กำหนดไว้ตามปกติ
• ติดสัญลักษณ์การไว้ทุกข์ เพิ่มสัญลักษณ์การไว้ทุกข์ด้วยการ ติดปลอกแขนหรือริบบิ้นสีดำ เพื่อให้เหมาะสมกับกาลเทศะ

การแต่งกายไว้ทุกข์ ในสังคมไทยสะท้อนถึงความยืดหยุ่นทางวัฒนธรรม การใส่เสื้อผ้าสีดำเป็นที่นิยมและเป็นที่ยอมรับในวงกว้าง แต่ก็ไม่ได้เป็นข้อบังคับเสมอไป การใช้สีสุภาพหรือสัญลักษณ์อย่างปลอกแขนและริบบิ้นก็ถือเป็นการแสดงความเคารพที่ถูกต้องเช่นกัน สิ่งที่สำคัญที่สุดคือการแต่งกายด้วยเจตนาที่บริสุทธิ์และให้เกียรติแก่ผู้จากไปและเจ้าภาพ

ภาพจาก นิตยสาร ศิลปวัฒนธรรม

ในอดีต การไว้ทุกข์ของคนไทยมีความละเอียดอ่อนและซับซ้อนกว่าในปัจจุบันมากค่ะ โดยเฉพาะในชนชั้นสูง การแต่งกายไม่ได้ใช้แค่สีดำ แต่ยังมีการใช้สีอื่น ๆ เพื่อบ่งบอกสถานะและความสัมพันธ์กับผู้ตาย รวมถึงการโกนศีรษะ เพื่อแสดงความเศร้าโศก สูญเสีย และการตัดขาดจากสิ่งไม่ดี

• การนุ่งขาว ธรรมเนียมที่เก่าแก่ที่สุด สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงสันนิษฐานว่าการนุ่งขาวเป็นประเพณีที่เก่าแก่ที่สุด เป็นสีของผ้าธรรมชาติที่ไม่ได้ผ่านการย้อม แสดงถึงการละเว้นเครื่องประดับและการแต่งกายที่สวยงามค่ะ
  • ในอดีต ทั้งครอบครัวจะนุ่งขาว แต่ในสมัยหลังจำกัดเฉพาะญาติที่อายุน้อยกว่าหรือบ่าวไพร่ แต่ผู้ใหญ่ในสกุลก็สามารถนุ่งขาวได้ตามความอาลัยค่ะ เช่น พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกฯ ทรงพระภูษาลายพื้นขาวในงานพระศพเจ้าฟ้ากรมหลวงศรีสุนทรเทพ ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความรักที่มีต่อพระองค์ค่ะ
• การแต่งดำ ธรรมเนียมจากตะวันตก การแต่งกายไว้ทุกข์ด้วย ชุดดำ แบบที่เราคุ้นเคยในปัจจุบัน ได้รับอิทธิพลจากตะวันตก และเริ่มเข้ามาในสมัยรัชกาลที่ 4 แต่ยังไม่เป็นที่แพร่หลายในหมู่ประชาชนทั่วไป จนกระทั่งในระยะหลัง ๆ จึงกลายเป็นธรรมเนียมปฏิบัติที่นิยมกันอย่างกว้างขวางค่ะ
• การใช้สีอื่น ๆ 

• • สีม่วงและน้ำเงิน ในสมัยรัชกาลที่ 1 ถึงรัชกาลที่ 3 ผู้หญิงที่ไม่ใช่ญาติหรือผู้ที่มิใช่บุตรหลานผู้ตาย จะนุ่งผ้าลายสีม่วงหรือสีน้ำเงิน และห่มแพรสีขาว แสดงให้เห็นว่าการใช้สีบ่งบอกถึงความสัมพันธ์กับผู้ตาย
  • สีกุเหร่า (น้ำตาลหม่นใกล้ดำ) เริ่มใช้ในรัชกาลที่ 4 เพื่อให้เหมาะกับการใส่เสื้อคลุมคู่กับผ้าสีม่วง
  • สีน้ำเงิน “เสฐียรโกเศศ” กล่าวไว้ในหนังสือเรื่อง ประเพณีเนื่องในการตาย ว่า ในสมัยรัชกาลที่ 6 มีการแต่งกายเครื่องแบบข้าราชการพลเรือนนุ่งผ้าม่วงสีน้ำเงิน เพราะ ผู้แต่งสีดำล้วนก็คือ ผู้มีอายุและยศถาบรรดาศักดิ์ ส่วนผู้แต่งสีขาวล้วนคือญาติ ดังนั้นจึงใส่ผ้าม่วงสีน้ำเงินแทนผ้าดำขาว

ขอบคุณข้อมูลจาก :

• กรุงเทพธุรกิจ การแต่งกายไว้ทุกข์-ชุดดำอย่างไรให้ดูสุภาพ
• สำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรี เครื่องแบบพิธีการข้าราชการฝ่ายพลเรือน